آن امرى باشد كه دعوت كند باصلاح ، و زجر كند از قبيح بدانچه ( 1 ) متضمّن باشد از رغبت و رهبت ، و دعوت كند با زهد و خشوع ، و صرف كند از عصيان و فسوق ، و مراد به دو ( 2 ) قرآن است . * ( وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ ) * ، و شفاى آنچه در دلهاست از درد جهل . و دل را براى آن صدر خوانند كه ، جاى او صدر است ، و قرآن را براى آن شفا خواند ( 3 ) كه درد جهل ، دردى است كه آن را دوا جز به علم نباشد ، و قرآن مايهء ( 4 ) علم است . * ( وَهُدىً ) * ، و بيانى است و رحمت مؤمنان را ، و رحمت ، نعمتى باشد بر محتاج براى آن كه آن كس كه ( 5 ) جوهرى به پادشاهى دهد ، نگويند او را ( 6 ) رحمت كرد بر او ، و مؤمنان را براى آن تخصيص كرد كه ايشانند كه منتفع شدند بدان . * ( قُلْ بِفَضْلِ اللَّه وَبِرَحْمَتِه ) * ، بگو اى محمّد ، به فضل و رحمت خداى شادمانه شوند ( 7 ) . مفسّران خلاف كردند در معنى فضل و رحمت در اين آيت ، بو سعيد خدرى گفت : فضل اللَّه ، قرآن است ، و رحمت او آن است كه : ما را از اهل قرآن كرد . بني هلال بن يسار ( 8 ) و مجاهد و قتاده گفتند : فضل اللَّه ، قرآن ( 9 ) است ، و رحمت ايمان ( 10 ) است . عبد اللَّه عمر گفت : فضل اللَّه ، اسلام است ، و رحمت او تزيين ( 11 ) اسلام است در دلهاى مسلمانان . خالد بن معدان گفت : فضل اللَّه ، اسلام است و رحمتش ستر است كه به ما فرو پوشيد . كيالى ( 12 ) گفت : فضل اللَّه ، نعمت ظاهر است ، و رحمت نعمتهاى باطن ، بيانش قوله : وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَه ظاهِرَةً وَباطِنَةً . . . ( 13 ) ، ابو بكر الورّاق گفت : فضل اللَّه ، النّعماء و هو ما اعطى و حبا و رحمته الالاء و هو ما صرف و زوى . ابن عيينه ( 14 ) گفت : فضل اللَّه ، التّوفيق ، و رحمته العصمة ، و هر دو از باب لطف است ، آن لطف كه مكلَّف عند آن طاعت بكند آن را توفيق خوانند ، و آنچه عند آن از

--> ( 1 ) . آز : يا آنچه . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : به او . ( 3 ) . آج ، بم ، لب ، آز : خوانند . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : نامهء . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها او . ( 6 ) . مل ، مج كه . ( 7 ) . آو ، بم : بشوى . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : هلال بن سفيان . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : ايمان . ( 10 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آز : قرآن . ( 11 ) . مج : تزيّن . ( 12 ) . مل : كسائى ، مج : كتابى . ( 13 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 20 . ( 14 ) . مل ، مج : ابو عيينه .